Конспект Хальмг ця — цуг хотын дееж


ХАЛЬМГ ТАӉҺЧИН ЭРДМ-СУРҺУЛИН БОЛН НОМИН МИНИСТЕРСТВ
БПОУ РК «Х.Б. КАНУКОВИН НЕРТӘ ЭЛСТИН БАГШНРИН КОЛЛЕДЖ»
Кичәлин төр:
«ХАЛЬМГ ЦӘ – ЦУГ ХОТЫН ДЕЕҖ»
(Бадмин Серәтрин «Хальмг цә» гидг шүлгәр)
Күцәснь: Борлга М.Ф.,
хальмг келнә багш
Элст, 2016җ.
Кичәлин төр:
«Хальмг цә - цуг хотын дееҗ»
(Бадмин Серәтрин «Хальмг цә» гидг шүлгәр)
Кичәлин күслнь:
- Бадмин Серәтрин җирһлин болн билгин хаалһинь цааранднь гүүдүлҗ шалһад хәләх, шүлгләнә төрмүдинь давтх,
- «Хальмг цә» гидг шүлгинь умшад, шалһад, хальмг цәәһин туст бәәх авъясмудла таньлдулх. Келн-улсиннь авг-бәрц, һольшг сәәхн авъясмудан медҗ, җирһлиннь хаалһдан олзлдг, күцәдг ухан-седвәр өгх.
- Оютнрин келлһинь өргҗүлх, хальмг келндән дурта болдг седкл зүүлһх.
Кичәлин дөңцлнь:
Хальмг цә, агч ааһс, боорцг, хәәсн, шаңһ, зать, тосн, үсн, давсн.
Олзлсн дегтрмүд:
«Шоңхр» гидг даслур,
«Бичкдин амн үгин антолог»,
бичәчин дегтрмүд: «Өдмг», «Домбр», «Һазрла нег киистәв».
Кичәлд орлцачнр:
Школын әңгин 3-гч курсин оютнр.
Кичәлин йовуд:
Мендллһн.
Герин даалһвр бүртклһн.
Бадмин Серәтрин намтр болн онц шүлгүд: «Зальврлһн», «Экдән».
Багшин сурврмуд:
- Бадмин Серәтр кезә, альд, ямаран өрк-бүлд төрҗ? (15.04.1938 җ. Көтчнр нутгт, Цегрг хотнд).
- Баһ наснь альд давҗ? Ямаран зовлң бичәч узҗ? (тавтадан өрк-бүләрн Сиврүр туугдад, ик зовлң үзнә).
- Бичәчин эрдмальд, кезә дасч? (1985 җ. А.М.Горькийин нертә Литературн институт Москвад төгсәсмн).
- Кезә, альд церглҗ? (1958 җ. Балтийск флотд, Эстонск ССР-ин Таллин балһснд).
- Кезә түрүн дегтрнь һарч, ямаран нертә? (1974 җ. «Мини одн» гидг түрүн дегтрнь Хальмг дегтр һарһачд барас һарсмн).
- Дегтрмүдин нерд келтн, ямаран хураңһус һарч? («Теегин дүр» (1978), «Һазрла нег киистәв» (1981), «Домбр» (1983), «Өдмг» (1989) болн н.ч.).
- Кезә бичәчнрин ниицәнд орв? (1978җ. СССР-ин бичәчнрин Ниицәнд орв).
2. Багшин үг: - Йир сән, Бадмин Серәтрин намтринь меднәт. Ода «Зальврлһн» гидг шүлг шалһҗ хәләхмн.
- Эн шүлгт бурхн-шаҗнла залһлдата ямаран авъясмуд харһна?
Зулан өргдг,
Аав-ээҗдәң мөргдг,
Тачал таслдг,
Хар кел утлулдг,
Харшта нас утдулдг,
Зурхачар дәрк давтулдг,
Йөрәл келдг.
- Шүлгәс ямаран бурхдын нерд медвт?
Зуңква Гегән,
Долан Бурхн,
Һалын Окн Теңгр,
Очр-Ваани Гегән,
Ноһан Дәркин Гегән,
Цаһан Дәркин Гегән,
Һурвн Шар БурхнБурхн Багшин Гегән.
Багшин үг: Йир сән, байрлҗанав. Герин даалһвран сәәнәр күцәҗит. Ханҗанав, ут наста болтн.
Бадмин Серәтр – мини эңкр шүлгч, нанд бичсн шүлгүднь йир икәр таасгдна, юңгад гихлә шүлгүднь , дун мет, сәәхн айста, күүнә чикнә хуҗр хаңһам айлтта, даршлһинь олад бичнә. Үлгүрнь, «Зальврлһн» гидг шүлгәс:
Деегшән теңгр ширтнәв,
Долан Бурхндан шүтнәв.
Зальврхла, седклм амрна,
Зовҗасн чееҗм талрна.
Бадмин Серәтрин хальмн келнь байн, таалмҗта, хурц, омгта, олмһа, Калян Санҗ келсәр, «хар уснд өрм бәәлһм, чимгтә…». Бадмин Серәтр – манна хальмг Некрасов, гиҗ келсиг соңслав, би зөвшәрҗәнәв.
III. Шин төр.
1 Багшин үг.
Эндр бидн Бадмин Серәтрин «Хальмг цә» гидг шүлглә таньлдхувидн.
Цә - хальмг улсин һол хот. Хальмгуд хот уухларн, хальмг цәәһәр эклнә. Ирсн гиичд чигн түрүләд цә өгнә. «Ундынь өгәд, учринь сур» гидг хальмг үлгүр бәәнә. Хальмг улс хотдан йир нәрн улс. Тегәдчн бас нег үлгүр бәәнә: «Хотын сәәг гиичд өг, хувцна сәәг эврән өмс». «Цә шиңгн болвчн, хотын дееҗ» гиҗ үлгүрт орна. Цәәһәс ах юмн уга, цәәд орхла, насн турш цәәлә. Цә чанҗахла, күләһәд, ууһад һардмн, эс ууввчн – амсад һарх кергтә. Керг күцх гидг йорта юмн.
2. Шүлгин шалһлт.
Багш: Би ода умшнав, тадн оньган өгәд соңстн, самбрт бичәтә сурврмудт хәрү өгч үзтн:
- Хальмг цә яһҗ чангдна?
- Шүлгч энүг ямр кевәр үзүлҗәнә?
- Хальмг цә ямаран?
- Кенә нерн деерәс эн шүлг бичҗ?
- Юңгад хальмг цәәг «идәни дееҗ» гиҗ келдмн?
(Эврән чееҗәр айслулҗ умшад, дууна айлтарн «Хальмг цә ямаран?» гидг сурврт хәрү өгчәх үгмүдиг медүлнәв).
- Хальмг цә ямаран?
1. Үстә, тоста, давста, затьта.
2. Улан зандн цә, агта цә, гөңгн цә, шиңгн цә.
3. Давсар чаңһрулсн, зандрулсн, әмд хальмг цә.
4. «хәәртә», «тоста», «тоомсрта», «туурсн», «улатрсн», «зандрсн», «алтрсн».
(девтртән буулһад бичлһн).
- Ода тадн күн болһн неҗәд бадг умшҗ өгтн.
(10 бадг 10 күн умшв).
- Кенә нерн деерәс эн шүлг бичҗ?
Эврә бийиннь нерн деерәс, 1-гч нүр – би гидг үгмүдиг шүлгәс олҗ автн:
Би – хөвдән ханнав, (1 то, 1 нүр)
Мини зүрким авлна, (1 то, 1 нүр)
Цагла урлдад йовнав, (1 то, 1 нүр)
Эндүһән давтгдад одхаснь әәнәв, (1 то, 1 нүр)
Улатрсн цәәһән хәәңәв, (1 то, 1 нүр)Герин үүдим секәд, (1 то, 1 нүр, Г.к-вр)
Цәәһән бәрүлнәв. (1 то, 1 нүр)
- Шүлгч Бадмин С. келсәр, маднд (күүнд) цә юн болҗана? Юуһарн туста?
Эңк үр , хальмг улсин тевчңгү седклин темдг, толһан эм.
Күүндвр.
- Кен гертән хальмг цә ууна?
- Кен чанҗ өгнә? (ээҗ,эк)
- Хальмг цә яһҗ чанна? (Ус буслһад, хагсу цә хаяд, шинәс буслһад, үс кеһәд буслһад, давс , тос, зать тәвәд, ол дәкҗ самрад, «кииһинь авхулад» тогтнулх).
- Цәәһәсн тадна эк-ээҗнр дееҗ бәрнү?
3. Үгләнә көдлмш (тольдан бичх):
Зать – мускатный орех
Үсн – молоко
Усн – вода
Тосн – масло
Хәәсн – котёл
Арһсн – кизяк
Гиич – гость
Тулһ – тренога
4.Цәәлә залһлдата авъясмуд:
- цәәһәр бурхндан дееҗ бәрлһн,
- өрүни цәәлә харһад ирсн күүнд цә бәрүлх,
- түрүлҗ зөв эргүләд көгшдүдт цә хойр һарарн бәрҗ өгдг авъяс,
- ямаранчн кергән, байрин нәәрән, хүрмән цәәһәр йөрәҗ эклдг авъяс.
Дамшлтын әңг.
1. Багш цәәһән йөрәхләрн, яһҗ цацл цацдгинь үзүлнә: ааһта цәәһән зүн һартан йораласнь бәрҗ, барун һариннь хумха хурһарн әрә цәәд күргҗ, деерәгшән цацл цацх, иим йөрәл келх:
О, хәәрхн! Олн деедс бурхд минь,
Цә шиңгн болвчн, идәни дееҗ болдг,
Цаасн нимгн болвчн, номин көлгн гидг.
Буур 2014-гч Мөрн җил һарч,
Ботхн 2015-гч Хөн җил орҗ, Олн әмтн дән-даҗг уга,
Гем-шалтг уга, седкл төвкнүн бәәхиг
Олн Деедс Бурхд өршәтхә!
Цуһар: - Тиигтхә! Йөрәл шиңгртхә.
Кичәлин ашлвр.
Багшин үг: Эндр манна кичәлин төр «Хальмг цә». Бидн Бадмин Серәтрин шүлг умшад, шалһад, һол ухаһинь медүвидн.
- Хальмг цә ямаран?
- Эн шүлг таднд таасгдви? Юуһарн?
(Айлтарн болн даршлтарн таасгдв, дун мет сәәхн айста)
Багш: - Чик, нанд Бадмин Серәтрин шүлглән юуһарн үнтә, тааста гихлә, олмһа сәәхн хальмг келәрн, эн күн эврәннь үүдәврмүдтән хальмг әмтнәннь авъясиг, заңшалыг, бәәдл-бәрциг ик тохнятаһар болн нәрн шинҗтәһәр үзүлнә.
Оютнрин медрл үнллһн, темдгүд тәвлһн.
Герин даалһвр:
Бадмин Серәтрин «Хальмг цә» гидг шүлг айслулҗ умшх, таасгдсн һурвн бадг шүүҗ, чееҗәр дасх, сурврмудт хәрү өгх.
Багш: - Цуһар эрүл-менд бәәтн, байрта харһҗацхай.

Приложенные файлы


Добавить комментарий