Адыгэ хабзэ внеклассное мероприятие 4класс


Темэр: " Адыгэ хабзэ, адыгэ нэмыс".
Мурадыр: Бынунагъуэм щыщхэм зэхущытык1эф1 я1эным и мыхьэнэр; нэхъыщ1эхэр жы1эда1уэу,жы1эщ1эу, нэхъыжьхэм пщ1э хуащ1у, яхуэгущабэу, яхуэгумащ1эу щытыным и лъэныкъуэк1э я зэхэщ1ык1ыр нэхъ куу щ1ын; адыгэ хабзэмрэ нэмысымрэ, бзэм и дахагъэмрэ и къулеягъымрэ ящымыгъупщэу ф1эхъусхэр, псалъэжьхэр, къуажэхьхэр, жы1эгъуэхэр,макъамэхэр ящ1эу я гупсысэк1эм зегъэужьын.
Къэгъэсэбэпыпхъэхэр: Интерактивнэ доска, адыгэ шхыныгъуэхэр, адыгэ пшынэ,пшыналъэхэр, адыгэ фащэ,
1. Къафэк1э щ1едзэ. "Хэт ар къывжезы1ахэр, адыгэр дык1уэдыжыну"
1.едж.
Феплъ, феда1уэ, зывгъэпсэху.
Ди зэ1ущ1эр ек1уэк1ыху
Хабзэ дахэр, ди нэмысыр
Адыгагъэр сыт зищ1ысыр?
Псом щыщ 1ыхьи нывжет1энщ.
Тхузэф1эк1 фэдгъэлъэгъунщ.
2.едж.
Адыгэ хабзэ, адыгэ нэмыс
Фхэлъу п1эрэ фэ апхуэдэ?
И1эт, псори фегупсыс.
Яжес1ащ щымы1эу фхуэдэ.
Егъэджак1уэ
2. -Хабзэ хъужыр ц1ыхум и 1уэху еплъык1эу и хьэл-щэну, дуней тетык1эу, зы щ1эблэм къыбгъэдэк1ыурэ адрейм хуэк1уэрщ. Дэ нобэ мыбы дыщызэхуэсащ псоми дигу къэдгъэк1ыжыну адыгэхэм хабзэ дахэ куэд зэрахьэу зэрыщытам щыхьэт техъуэ 1уэхугъуэ зыбжанэ.Ди деж къэса хъыбарыжьхэм къызэрыхэжьыжымк1э адыгэхэр я псэк1э хьэлэлу,езыхэр акъылыф1эу, зэф1эгъэк1 я1эу, бэшэчу щытахэщ.
1.едж. Хабзэ.
-Хабзэращ, ц1ыхум хьэл-щэн дахэ хэзылъхьар.
Уэзыращ, ц1ыхум лъэпкъ и напэ зыф1ищар.
Хабзэращ, лъэпкъым и жьэгу пащхьэр зыгъэблар.
Нэхъыжьыф1хэм я 1ущагъ мык1уэщ1ыр зыхъумар.
2.едж.
-Хабзэращ, дадэр гъуазэ дахэу зрик1уар.
А зыращ, щ1алэм дамэ лъэщу къыхихар.
Хабзэращ, щ1алэр ди утыкум къизышар.
Уэрщ,уэращ лъэпкъым уэрэд гуапэ щ1ыхишар.
3.едж.
-Хабзэращ, пасэм и фэеплъу къигъэнар.
Хабзэращ, нобэ нэмыс ди1эр къэзыхьар.
Уэзыращ, хабзэ, ди къэк1уэнур зыпытщ1ар.
Уэрщ, уэращ лъэпкъым и нэмысыр зы1этар.
Егъэджак1уэ
3. Зэрытщ1эщи, гъэсэныгъэр лъэпкъым и культурэм щыщ пкъыгъуэщ. Дауи, ар зы махуэк1и, зы илъэск1и, зыц1ыху ныбжьк1и зэф1эувэркъым. Абы и лъабжьэр куущ.Псалъэм папщ1э, мыхьэнэшхуэ хуащ1ырт нэхъыжьхэр-анэшхуэр,адэшхуэр,адэ-анэр,балигъхэр зэп1эзэрыту, тэмакък1ыхьу щытыным. Адыгэхэм я псалъафэщ: ц1ыхум и адэ-анэм, нэхъыжьхэм пщ1э хуищ1у къэмытэджамэ,апхуэдэм нэгъуэщ1хэм дэнэ къыщына и щхьэ пщ1э хуищ1ыжынукъым.
Адыгэр 1эдэбу нэмысыф1эу псэлъэн хуейщ.Ар лъэ1уэн хуей щыхъук1э хабзэм тету хьэтыр псалъэк1э къыщ1едзэ.Лъа1уэм и дежк1э абы гугъу хэлъкъым, зэлъэ1ум и деж ар и гуапэ мэхъу. "Зи бзэ 1эф1 щынэр мэлит1 щ1оф",-жи псалъэжьым. Хьэтыр псалъэм мывэри егъэщабэ.Абы теухуащ иджыпсту фэдгъэлъэгъуну теплъэгъуэр.
Хьэтыр псалъэ.
Бынунагъуэ гуэр шхэуэ зэхэсти, нэхъыщ1эр къэпсалъэри жи1ащ:
-Нанэ, псы къызэт!
Нанэ зыри жи1акъым,псыи къритакъым.
-Нанэ, псы къызэт зо!
Нанэ ц1ут1и жи1эркъым, псыи къритыркъым. Ит1анэ щ1алэ нэхъыжьыр къопсалъэ.
-Нанэ, кхъы1э зы псы фалъэ къызэт.
Нанэ кърет абы псы фалъэ.
-1эдэбу псалъэм и хьэтыри ялъагъу.
Щ1алэ нэхъыщ1эм къыгуро1уэж хьэтыр псалъэ зэрыжи1эн зырыхуеяр.
-Кхъы1э, нанэ, сэри зы псы фалъэ къызэт!
Нанэ абыи зы псы фалъэ къыхуеший.
-Дяпэк1и нэмысыф1эу псалъэ!
-Кхъы1э, жыс1эм фыкъеда1уэ,
Кхъы1э, псалъэр т1у фымыщ1.
Кхъы1э, жа1эрэ къывэлъэ1ум.
Хуэфщ1эфынур зым щымыщ.
-Аращ, кхъы1э псалъэм кърик1уар.
Егъэджак1уэ
Псалъэжьхэр
4. Хамэщ1 къик1ыурэ ди Хэкум къак1уэу щыта тхак1уэхэмрэ щ1эныгъэл1хэмрэ я лэжьыгъэхэм къыщыхощыжыр, ахэр ди щ1ып1эм къэк1уа нэужьк1э абыхэм ирахыу щыта ди пщ1эмрэ нэмысымрэ, ди хабзэ дахэхэмрэ ,ди зэхущытык1эхэмрэ. Иджы ди жагъуэ зэрыхъущи, нэхъыжь, нэхъыщ1э ящ1эжкъым. Ауэ, дэ къытхэту къысщыхъукъым апхуэдэ, къытхэтми ц1ыху тэмэм, нэмыс, хабзэ дахэ хэмылъу ддэнукъым. Абы щыхьэт тохъуэ иджыпсту зэхэфхыну псалъэжьхэр.
Усэ – псалъэжьхэр.
1.едж.
«Гъащ1э! Сыту уэ умащ1э!»-
Жып1эу, къэбгъэщ1ам ухуоплъэк1ыж
Лъэужьыф1у уэ къызэбнэк1ари
Пщ1ыхьым хуэдэу нэгуми щ1ок1ыж.
2.едж.
Уи нэмысырщ, уи насыпыр
Ар псалъэжьурэ йок1уэк1.
Тыншу гъащ1эр епхьэк1ынумэ
Псоми уэ задегъэк1уэк1.
3.едж.
Ц1ыхуит1 псалъэм уахэмыхьэ
Уи т1ысып1эр зэгъэщ1эж
Нэхъыжь щыту умыпсалъэ
Уэ уи псалъэм уемыпц1ыж
4.едж.
Уи нэхъыжьыр уэ бгъэлъап1эмэ
Уи щхьэ лъап1э игъуэтынщ
Гур здэмыплъэм нэри плъэркъым
Жа1эу куэдрэ зэхэпхынщ.
5.едж.
Уи япэ иту мывэ бгъажэмэ
Абы псынщ1у у1уоуэж
Ущыуауэ пц1ы бупсамэ
Занщ1эуи ухущ1огъуэж.
6.едж.
«Сэ псом нэхърэ сынэхъыф1щ!»-
Жып1эу уи щхьэр умы1эт
Ныбжьэгъу пэжхэм дек1уэк1ыф
Я нэмысыр дэ1ыгъыф.
7.едж.
«Жьым уэ щытхъуи, щ1эр къыхэх!»-
Жа1эу куэдрэ зэхэпхынщ
Уигум жи1эм уэ щ1эдэ1уи
Лей зы ц1ыхум къуимыхын.
8.едж.
Адэ-анэм я нэмысыр
Быным дежк1э нэрылъагъущ
Уэ уи жагъуэ хэти ищ1ами
Къомыгъанэу ф1ыуэ лъагъу.
9.едж.
Дауи мы дунейр зэрычэзур
Дощ1э псоми шэч хэмылъ
Хэтса жылэщ дгъуэтыжынур
Тщымыгъупщэу дигу ивгъэлъ.
Егъэджак1уэ
Нобэ псори зэхэфхахэр
Жьыми, псыми евмыгъэхь!
Хуэтщ1у пщ1э,нэмыс нэхъыжьхэм
Гъащ1э гъуэгур зэдэдвгъэхь.
5.Уэрэд. Хьэхъупащ1э Амырхъан. "Адыгэ нэмыс"
Егъэджак1уэ
Адыгэ ф1эхъусхэр.
6. Адыгэ тхак1уэшхуэ Шортэн Аскэрбий Мыпхуэдэу итхыгъащ:"Адыгэ ф1эхъусхэм, хабзэхэм уащыхэплъэк1э 1эмал имы1эу мыбы гу лъыботэ:ф1эхъусхэм,хабзэхэм икъу-икъужк1э ц1ыхур ягъэлъап1э, абы и щ1ыхьыр я1эт.Ахэр сыт щыгъуи хабзэм и лъэдийщ,тк1ийщ, дэтхэнэ зыми ищ1эни,игъэзэщ1эни хуейщ..Адыгэхэм ф1эхъусхэр псом ищхьэу къалъытэ.Дэ иджыпсту федгъэдэ1уэнщ зы теплъэгъуэ.
Хьэщ1эр унэм щ1эсу хэгъэрейр къыщ1ыхьэжамэ,хьэщ1эм зыхуегъазэ.
-Ф1эхъус апщий!Абы и жэуапщ.
-Упсэу апщий! Къохъусыж!
Сымаджэщым къыщ1эк1ыжам и 1эр яубыдурэ жра1э.
-Лъапэ махуэ къыухьэжьэж! Уи узыншагъэр быдэ дыдэ ухъуж!
Жэуапыр.
-Тхьэр арэзы къыпхухъу! Дохутыр хущхъуэ ухуеин уэри тхьэм уимыщ1!
Зи 1эщ ,зи мылъку ф1эк1уэдам жра1э.
-Уи насып тхьэм химыхк1э1Тхьэм къуитыж!
Жэуапыр.
Гъащ1э к1ыхь ухъу! Узыншэ ухъу!
-Иджыри мыпхуэдэ псалъэ гуапэ куэд ди1эщ: "Уи пщэдджыжь ф1ыуэ!"," Нэхулъэф1 укъик1!", "Уи махуэ ф1ы ухъу"! нэгъуэщ1хэри.
7.Гушы1э уэрэд.
Уадыгэну сыту гугъуехь.
Хабзэ щ1экъунми псори дыздехь.
Хэт къыщ1ыхьами дэ къыда1уэк1.
Нэщхък1э къыджа1э:"Псынщ1эу фытэдж".
Жэщ ныкъуэ хъухук1э интернет сэ соплъ.
Жей сыхуэныкъуэу п1эм сыкъыщ1оплъ.
Жьыуэ гъуэлъыжи, жьыуэ къэтэдж.
Пщэдджыжь къэсыхук1э сэ къыза1уэк1.
"Нэмысыр пщ1эмэ, насып бгъуэтынщ"
Жи1эурэ нанэ къыск1эщ1эсынщ.
Нэхъыжьым жьант1эр,сыт щыгъуи,ейщ.
"Нэхъыжь сыхъуну псынщ1эу сыхуейщ"

Адыгэхэм "ф1ыкъым" жыхуа1эхэм щыщхэр.
9. Адыгэхэм куэд щ1ауэ къадэгъуэгурык1уэ "ф1ыщ",ф1ыкъым", "угъурлыгъэщ", "угъурсызыгъэщ"жыхуа1эхэри хабзэм, нэмысым щыщщ. "Ф1ыкъым" жа1эр, псалъэм папщ1э:
-Бжэщхьэ1ум утетыну е утесыну.
-Унэм ущ1эту е ущ1эсу уфиину.
-Унэ к1уэц1ым къыщыбжыхьыну.
-Жыхапхъэк1э ц1ыхум уеуэну.
-Гъуэгу техьа ц1ыхум ук1элъыджэну.
-Уежьауэ къэбгъэзэжыну.
-Пшапэ зэхэуэгъуэм пхъэнк1ий ибдзыну.
-Бжэ блыпкъым ук1эрыгъэщ1ауэ ущытыну.
Егъэджак1уэ
Къуажэхьхэр.
10. Къуажэхьхэр жыжьэ къыщожьэ.Абыхэм къагъэлъагъуэ ц1ыхум и губзыгъагъэр,и акъылым и жанагъыр.Къуажэхьхэр къыпхуэмыщ1эмэ, къуажэ, къалэ ептын хуейт. Ахэр трамыхыжын щхьэк1э тебжэрт:"Ф1ыгъуэу дэлъыр къэзыхь,къэзышх, стезыхыжынур адэкъэшым тесу,щ1опщ к1агуэжь и1ыгъыу къренэ!"-жа1эрт. Нт1э, девгъэплъыт къуажэхьхэр къыфхуэщ1эмэ.
-Адэкъэк1эу къэгъэша,къазшырыдзэу дэбзык1а.(гъубжэ)
-Ди бжыхь лъабжьэ хьэ дзэкъэрей к1эщ1эсщ.(шыпсыранэ)
-Махуэ псом къек1ухьри, пщыхьэщхьэм бжэкъуагъым къуоувэж.(жыхапхъэ)
-Дунейр зыгъэнэху, псыр зыгъэхуабэ.(дыгъэ)
-Щабэрык1уэ мзз к1уэрей.(1эжьэ).
-Пк1эрымык1 лъакъуэ к1ыхь.(ныбжь)
-Мэл к1апэ ещэу, мэз псэущхьэ.(дыгъужь)
Егъэджак1уэ
11. -Адыгэхэм хабзэ дахэ куэд зэрахьэу щытащ, махуэшхуэ лъап1э куэд ди1эхэщ. Дигу къэдвгъэгъэк1ыжыт ахэр.
Гущэхэпхэ, лъэтеувэ, кхъуейплъыжьк1эрыщ1э, нысашэ,хьид, къурмэн, щауэ ишыж,1эшрэ1.
Дэ иджыпсту абыхэм щыщу лъэтеувэ зэращ1 зы теплъэгъуэ федгъэплъынщ.
Лъэтеувэ
Динэ ц1ык1уу псэм щыдгъаф1эр
Зек1уэгъащ1эщи догуф1э
Хуейуэ хъуар зывмыгъэгувэу
Фыкъеблагъэ лъэтеувэм.
Дадэ
Фыкъыщ1ыхьэ си благъэф1хэр
Фыкъыдихьи фет1ысэх
Мы хьэлыуэм теухуауи
Псалъэ гуапи зэхэдвгъэх.
Хъуэхъу
-Зытеувэр зэщ1эпщ1ыпщ1эу
Дуней дахэм дэщ1эращ1эу
Узыншагъэ быдэр и1эу
Гъащ1эу и1эр гуф1э защ1эу
Дэрэжэгъуэм зэи щымыщ1эу
Зы гугъуехьи зэхимыщ1эу
Нэхъыжьыф1хэр къыщхьэщыту
Сытым щыгъуи яужь иту
Гъащ1э гъуэгум и лъэр быдэу
Теувауэ тхьэм къыщ1игъэк1.
Нанэ
Дыубгъуащи щащыху бгъуф1эр
Мис хьэпшыпхэр тедгуэшащ
Пшынэ, тхылъ, 1уданэ, гуащэ
Ахъшэ е адыгэ фащэ
Динэ ц1ык1ури хэдгъэдэнщ
Къыхихынури зэдгъэщ1энщ.
Гъунэгъу нанэ
-Си нэху ц1ык1ур дохутыр хъуну.
Е дэрбзэрыр къыхихыну?
Гъунэгъу дадэ.
-Егъэджак1уэ хъуамэ арат.
Е пшынауэм дехъул1ат.
Анэшхуэ(и анэмк1э)
-Къыхихатэм фащэ дахэр.
Къэфэнт утыкур игъэдахэу.
Адэшхуэ(и анэмк1э)
-Ахъшэм Динэ те1эбатэм.
Хуэмыныкъуэу зы псэуатэм.
Дадэ(и адэмк1э)
-Тхылъ къищтам си гуапэ хъунт.
Еджагъэшхуи къыхэк1ынт.
Нанэ
Хъыджэбз гуащэр теуващи
Хьэлыуэ 1энэр хуэдубащ
Мыпхуэдиз и инагъщ,
Мыпхуэдиз и лъэгагъщ
Зек1уэ, зек1уэ си псэ нэху
Уи лъэр быдэу теувэху.
Дадэ
Мимэ, мимэ Динэ ц1ык1у
Мимэ щ1ы си дыгъэ ц1ык1у
Нанэ
Щ1ы теуви лъэбэдий
Псэм щыдгъаф1эу ди сабий.
Нанэ
-Фащэ дахэр къыхихащи
Динэ ц1ык1ум зытхуегъаф1э
Дадэ
-Мы гуф1эгъуэм щхьэк1э, маржэ
Лъэр ешыху дыкъыздэвгъафэ.
(Сокъур Оля и уэрэд "Быным и быныж зылъагъум" къыдэфэурэ йок1ыж).
Егъэджак1уэ
Адыгэ шхыныгъуэхэр.
8. Адыгэхэм шхыныгъуэ 1эф1 зэмыл1эужьыгъуэ куэд ящ1хэр. Дэтхэнэ зы 1уэхугъуи блэк1ыркъым адыгэхэм я 1энэр ямыгъэхьэзыру. Ди ерыскъыхэм къэуат щ1элъщ, берычэтщ. Дауи адыгэ 1энэр нэхъ дахэ мэхъу шхыныгъуэ куэд телъмэ. Иджыпсту зэхэфхынщ адыгэ шхыныгъуэхэм ятеухуа 1уэхугъуэхэр.
Адыгэ шхынхэр
Фыкъеблагъэ, хьэщ1э лъап1эхэ!
Адыгэ шхын зэ1увгъэхуэнщ.
Мы берычэту къэт1этахэр
Зэращ1 фыхуеймэ фэдгъэщ1энщ.
Мы ди 1энэгум илъ хъугъуэф1ыгъуэу
Телъ ерыскъыу дгъэхьэзырам.
Фыхэ1эбамэ хъунт ди гуапэ
Ди нэхъыжьыф1хэу къытхуэк1уам.
Мэрэмысэ, хугу хьэнтхъупс
Псыхьэлывэ, к1эрт1оф шыпс
Сыт фыхуейми фэдгъэшхынщ.
Я 1эф1агъэм федгъэплъынщ.
П1астэ хуабэм дзажэ пщтырыр
Телъу 1энэм тедгъэуващ.
Лы гъэвам джэдлыбжьэр щ1ыгъуу
Мис фи пащхьэм къидгъэуващ.
Джэдык1э нэкъижыр шхын щ1эщыгъуэщ.
Унагъуэм щ1эсхэм тшхыну тф1эф1щ.
Тхьэмщ1ыгъуныбэр, бжьыныху шыпсыр
Ерыскъым хэмыт нэхъ 1эф1.
Лыгъур гъэжьам адыгэ 1энэр
Берычэт сыт щыгъуи ещ1
1эшры1ыр, кхъуей дэлэныр
Сф1эф1щи нанэ куэду схуещ1.
Гъэшхэк1 1эф1у 1эджэ щы1эщ
Къыхащ1ык1 кхъуейжьапхъэ 1эф1
Шху хъэнк1эл, жэмыкуэ жып1эми
Ди шхыныгъуэр ящ1 нэхъ 1эф1.
Хэт джэш лыбжьэр зыф1эмыф1ыр?
Мыр адыгэ шхыныгъуэф1щ.
Хэт жэруми зымыщ1ыфыр?
Фыщ1эупщ1и зэвгъэщ1эф.
Тхъурыжь 1эф1ым сытым щыгъуи
1энэр икъук1э егъэдахэ
Мы хьэлыуэ дыубари
Фыкъэк1уати зэ1увгъахуэ.
Лы ц1ык1у лыбжьэр ди адыгэм
Зыпищ1 лъэпкъ дунейм темыт
Тхьэмщ1ыгъуныбэр, бжьыныху шыпсыр
Ерыскъым нэхъ 1эф1 хэмыт.
Мы чыржыныр зэрысщ1ынур
Нанэ сэ сригъэсащ.
Лэкъум хуабэр зэрагъажьэр
Сык1элъыплъурэ къэсщ1ащ.
Зигур къабзэу дэ къытхуэк1уэр
Гурэ псэк1э догъэблагъэ
Ину псоми фэ зэхэфхыу
Фыкъыдогъэблагъэ.
Хьэщ1э махуэу къеблэгъахэм
Ди махъсымэр зэ1увгъахуэ
Ди лъэпкъ дахэм тхуэф1 тхуэхъуну
Нэхъыжьыф1хэр фытхуэхъуахъуэ.
Хъуэхъу
Ди нэмысыр, хабзэ дахэр
Тщымыгъупщэу дрепсэу!
Лъагъуныгъэр, пэжыныгъэр
Дияку дэмык1ыу дрепсэу!
Ф1ы зигу илъыр дгъэныбжьэгъуу
Дигум илъыр зыжет1эфу
Ди нэхъыжьхэр къытщхьэщыту.
Сытым щыгъуи яужь дитхэу
Пэж жызы1эм дедэ1уэфу
Пц1ы зыупсыр дгъэдэ1уэфу
Адэ-анэр дгъэпэжыфу
Я нэмысыр т1ыгъыжыфу
Куэдрэ тхьэм дыздигъэпсэу!
Егъэджак1уэ
12. -Сытым щыгъуи къытхуэгупэу, къытлъэ1эсу псоми япэ.
-Нэхъыф1 дыдэу хэт дэ тлъагъур?
-Ар, ди мамэщ, ар ди папэщ.
-Мы нобэрей ди зэ1ущ1эри мыпхуэдэу дахэ, ф1ы мыхъунт адэ-анэхэр фыкъыддэмы1эпыкъуамэ. Псоми ину берычэт бесын вжыдо1э. Яужь дыдэу зы усэк1э духыжынщ.
Адэ-анэ.
Адэр псоми ф1ыуэ флъагъу
Жи1а псалъэм фыф1эмык1
Анэм псэк1э укъелъагъу
Адэм и нэ къыптемык1
Анэр уи нэм къыщ1эплъам,
И гум илъыр зэхэщ1ык1
Адэр щэхуу къэпсэлъам
1уэхуу пщ1эр егъэт1ылъэк1.
Фи псэр пыту фымыувы1э,
Фи лъэр щ1эту фымыт1ыс,
Адэ-анэр фи1эхунк1э
Фымыут1ыпщу фыбгъурыс!
-Аращи, ныбжьэгъухэ! Фигу ирихьамэ, зывгъэпсэхуамэ ди 1уэхур къыдэхъул1ащи, псоми къек1уэл1ахэм ину вжыдо1э "Берычэт бесын".Ди зэхуэзэ ф1ы ухъу!
13.Къафэк1э еухыж. "Берычэт бесын".

Приложенные файлы


Добавить комментарий