Раздаточный материал по башкирскому языку Моя профессия


Имя существительное
Имя существительное отвечает на вопросы кем? ‘кто?’ нимә? ни? ‘что?’. Местоимение кем ‘кто’ уоптребляется только для наименования человека, а ни, нимә ‘что’ – для названий всех остальных живых существ,предметов и явлений.
В башкирском языке одушевленность и неодушевленность, а также категория рода не имеют морфологических форм, они обозначаются лексически: бабай ‘старик’ - әбей ‘старуха’; олатай ‘дедушка’ - өләсәй ‘бабушка’; малай ‘мальчик’ – ҡыҙ ‘девочка, девушка.’
Существительные имеют категории числа (һан), падежа (килеш), принадлежности (эйәлек), предикативности (хәбәрлек), определенности и неопределенности (билдәлелек һәм билдәһеҙлек).
 Число (һан)
Множественное число имен существительных в башкирском языке образуется путем прибавления к корню (основе) аффиксов –лар (-ләр), - тар (-тәр), -дар (-дәр), -ҙар (ҙәр).
Изменение имен существительных по числам
Если корень (основа) существительного окончивается на: Варианты аффиксов мн. числа Примеры
Существительные с твердыми гласными Существительные с мягкими гласными 1.а, ә, ы, е, о, ө, я -лар-ләрҡалалар, далалар, терпеләр2. л, м, н, ң, з, ж -дар -дәрҡулдар, таңдар, көндәр3. б, в, г, д, к, ҡ, п, ҫ, с, т, ф, х, һ, ц, ч, ш, щ-тар -тәркитаптар, күлдәктәр, йәштәр4. ҙ, й, р, у, ү, и, ю-ҙар-ҙәрбайҙар, ҡаҙҙар, өйҙәрПадеж (килеш)
В башкирском языке 6 падежей.
Падежи Вопросы падежей Примеры
1. Именительный падеж кем? нимә? ни? – кто? что? ҡыҙ, баш2. Родительный падеж кемдең? нимәнең? ниҙең? – кого? чего? ҡыҙҙың, баштың3.Дательный падеж кемгә? нимәгә? нигә? ҡайҙа? –кому? чему? ҡыҙға, башҡа4. Винительный падеж кемде? нимәне? ниҙе? (кем? нимә? ни?) – кого? что? ҡыҙҙы, башты5. Местно-временн.падежкемдә? нимәлә? ниҙә? ҡасан? – где? ҡыҙҙа, башта6. Исходный падеж кемдән? нимәнән? ниҙән? ҡайҙан? – от кого? от чего? откуда? ҡыҙҙан, баштан
Варианты падежных окончаний и чисел
Послед. буква слова в имен. падеже Падежи Оконч.мн.ч.
Родит. Дат. Винит. Мест.-вр. Исходн. 1.а(я), ә, ы, э, о, ө-ның-нең-ға–гә-ны-не -ла–лә-нан–нән-лар–ләр2. л, м, н, ң, з, ж -дың–дең–доң–дөң-ға–гә-ды–де
–до
–дө-да
–дә-дан
–дән-дар
–дәр3. б, в, г, д, к, ҡ, п, с, ҫ, т, ф, х, һ, ц, ч, ш, щ-тың–тең–тоң–төң-ҡа–кә-ты
–те
–то
–тө-та
–тә-тан
–тән-тар
–тәр4. ҙ, й, р, у(ю), ү, и -ҙың–ҙең–ҙоң–ҙөң-ға–гә-ҙы–ҙе–ҙо–ҙө-ҙа–ҙә-ҙан–ҙән-ҙар–ҙәрСклонение имен существительных в единственном числе
Именит. п. ҡала бүлмәРодит. п. ҡаланың бүлмәнеңДательн.п. ҡалаға бүлмәгәВинит.п. ҡаланы бүлмәнеМестн.-вр.п. ҡалала бүлмәләИсходн.п. ҡаланан бүлмәнәнСклонение имен существительных во множетвенном числе
Именит. п. ҡалалар бүлмәләрРодит. п. ҡалаларҙың бүлмәләрҙеңДательн.п. ҡалаларға бүлмәләргәВинит.п. ҡалаларҙы бүлмәләрҙеМестн.-вр.п. ҡалаларҙа бүлмәләрҙәИсходн.п. ҡалаларҙан бүлмәләрҙәнПринадлежность (эйәлек)
Категория принадлежности охватывает существительные, субстантивированные прилагательные, числительные, местоимения, имена действия, причастия, частично – модальные слова.
Склонение имен сущетвительных с аффиксом принадлежности
При изменении имен существительных по падежам аффиксы падежей ставятся после аффиксов принадлежности.
В единств.числе: 1-е лицо 2-е лицо 3-е лицо
Именит. п. улым улың улыРодит. п. улымдың улыңдың улыныңДательн.п. улыма улыңа улынаВинит.п. улымды улыңды улынМестн.-вр.п. улымда улыңда улыңдаИсходн.п. улымдан улыңдан улынанВо множ..числе: 1-е лицо 2-е лицо 3-е лицо
Именит. п. улыбыҙ улығыҙ улыРодит. п. улыбыҙҙың улығыҙҙың улыныңДательн.п. улыбыҙға улығыҙға улынаВинит.п. улыбыҙҙы улығыҙҙы улынМестн.-вр.п. улыбыҙҙа улығыҙҙа улыңдаИсходн.п. улыбыҙҙан улығыҙҙан улынанТаблица аффиксов и принадлежности
Число Лицо После корня (основ), оканчивающихся на гласные После корня (основ), оканчивающихся на согласные
Афф. принадл. Примеры Афф.
принадл. Примеры
Ед. I -м Балам
‘мой ребенок’ сәскәм‘мой цветок’ -ым–ем
–ом-өмҠулым‘моя рука’ күҙем‘мой глаз’
II -ң Балаң‘твой ребенок’ сәскәң‘твой цветок’ -ың–ең–оң-өңҠулың ‘твоя рука’
Күҙең‘твой глаз’
III -һы–һе–һо–һөБалаһы‘его ребенок’
сәскәһе‘его цветок’ -ы–е
–о
-өҠулы‘его рука’ күҙе‘его глаз’
Число Лицо После корня (основ), оканчивающихся на гласные После корня (основ), оканчивающихся на согласные
Афф. принадл. Примеры Афф.принадл. Примеры
Мн. I -быҙ–беҙ–боҙ–бөҙбалабыҙ ‘наш ребенок’
сәскәбеҙ ‘наш цветок’ -ыбыҙ–ебеҙ–обоҙ-өбөҙҡулыбыҙ‘наша рука’
күҙебеҙ‘наш глаз’
II -ғыҙ–геҙ–ғоҙ–гөҙбалағыҙ ‘ваш ребенок’
сәскәгеҙ ‘ваш цветок’ -ығыҙ–егеҙ–оғоҙ-өгөҙҡулығыҙ‘ваша рука’ күҙегеҙ‘ваш глаз’
III -һы –һе –һо –һөбалаһы ‘их ребенок’
сәскәһе ‘их цветок’ -ы–е
–о
-ө или - тары ҡулы‘их рука’
или ‘их руки’
күҙе ‘их глаза’
Запомните: при образовании существительных во множественном числе с аффиксом принадлжености сначала к основе прибавляется окончание множественного числа, а потом присоединяется окончание принадлежности. Например: балаларым ‘мои дети’, балаларың ‘твои дети’.
Сказуемость (хәбәрлек)
Сказуемость является специфической категорией башкирского языка. Она выражается синтетически и аналитически: уҡытыусымын – мин уҡытыусы ‘я учительница’. Форма сказуемости одновременно выражает и число:мин эшсе – эшсемен ‘я рабочий’ (ед.ч.); беҙ эшсе – эшсебеҙ ‘мы рабочие’ (мн.ч.).
Таблица форм сказуемости
Лицо Оконч. ед.ч. Примеры Оконч.мн.ч. Примеры
I. -мын–мен
–мон–мөнбаймынәсәменбашҡортмонтөрөкмөн-быҙ–беҙ–боҙ–бөҙбайбыҙәсәбеҙбашҡортбоҙтөрөкбөҙII. -һың–һең–һоң–һөңбайһыңкөтөүсеһеңбашҡортһоңтөрөкһөң-һығыҙ–һегеҙ–һоғоҙ-һегеҙбайһығыҙкөтөүсеһегеҙбашҡортһоғоҙтөрөкһөгөҙIII. -лар –ләр–тар –тәр–дар –дәр–ҙар –ҙәрбалалар әсәләрбашҡорттар төрөктәрғалимдар көйәрмәндәрбайҙар үҫмерҙәрОбразование существительных
В башкирском языке активно употребляются следующие аффиксы существительных:
-сы, –се, -со, -сө уҡыу – уҡыусыэш – эшсеҡош – ҡошсо-лыҡ, -лек, -лоҡ, -лек ҡайын – ҡайынлыҡимән – имәнлекҡошсо – ҡошсолоҡтөш – төшлөк-лаш, -ләш, -таш, -тәш, ата - аталаш-даш, -дәш, ҙаш, -ҙәш әсә - әсәләшҡор – ҡорҙашөй - өйҙәш-ш, -ыш, -еш, -ош, -өш ҡара – ҡараштаны – танышбел – белешкүрен – күренешборол – боролош-ғыс, -гес, -ғос, -гөс, ҡаҙ - ҡаҙғыс-ҡыс, -кес, -ҡос, -көс баҫ – баҫҡыстөтәт – төтәткес-ма, -мә, -маҡ, -мәк, йәй – йәймә-ыу, -еү, -у, -ү һал – һалмаҡой – ҡоймаҡҡаҡ – ҡағыукүр – күреүАффиксы –ҡа, -кә, -мыҡ, -мек, -уыл, -үел, -ыс, -ес, -ос, -өс, -мас, -мар, -сын, -ын, -ҡ, -к, -аҡ, -әк, -ҡаҡ, -кәк, -лас, -ләс, -ҡон, -мош, -соҡ, -сөк и др. являются малопродуктивными.
Существительные в башкирском языке образуются также путем сложения основ: парные слова – ата-әсә‘родители’; сложные слова – аҡҡош ‘лебедь’ (аҡ ‘белый’ и ҡош ‘птица’); путем редупликации: малай-шалай ‘всякие мальчишки’; субстанцивацией ряда частей речи: прилагательных: ҡарт ‘старик’, (от ҡарт ‘старый’); причастий: киләсәк‘будущее , будущность’ (от кил ‘приходить’); отдельных форм глаголов: табыш ‘находка’ (от таб-ырға ‘находить’)
Изменение имен существительных по числам
Если корень (основа) существительного окончивается на: Варианты аффиксов мн. числа Примеры
Существительные с твердыми гласными Существительные с мягкими гласными 1.а, ә, ы, е, о, ө, я -лар-ләрҡалалар, далалар, терпеләр2. л, м, н, ң, з, ж -дар -дәрҡулдар, таңдар, көндәр3. б, в, г, д, к, ҡ, п, ҫ, с, т, ф, х, һ, ц, ч, ш, щ-тар -тәркитаптар, күлдәктәр, йәштәр4. ҙ, й, р, у, ү, и, ю-ҙар-ҙәрбайҙар, ҡаҙҙар, өйҙәрПадежи
Падежи Вопросы падежей Примеры
1. Төп килешкем? нимә? ни? – кто? что? ҡыҙ, баш2. Эйәлек килеш кемдең? нимәнең? ниҙең? – кого? чего? ҡыҙҙың, баштың3.Төбәү килеш кемгә? нимәгә? нигә? ҡайҙа? –кому? чему? ҡыҙға, башҡа4. Төшөм килеш кемде? нимәне? ниҙе? (кем? нимә? ни?) – кого? что? ҡыҙҙы, башты5. Урын- ваҡыт килеш кемдә? нимәлә? ниҙә? ҡасан? – где? ҡыҙҙа, башта6. Сығанаҡ килеш кемдән? нимәнән? ниҙән? ҡайҙан? – от кого? от чего? откуда? ҡыҙҙан, баштан
Варианты падежных окончаний
Послед. буква слова в имен. падеже Падежи Оконч.мн.ч.
Родит. Дат. Винит. Мест.-вр. Исходн. 1.а(я), ә, ы, э, о, ө-ның-нең-ға–гә-ны-не -ла–лә-нан–нән-лар–ләр2. л, м, н, ң, з, ж -дың–дең–доң–дөң-ға–гә-ды–де
–до
–дө-да
–дә-дан
–дән-дар
–дәр3. б, в, г, д, к, ҡ, п, с, ҫ, т, ф, х, һ, ц, ч, ш, щ-тың–тең–тоң–төң-ҡа–кә-ты
–те
–то
–тө-та
–тә-тан
–тән-тар
–тәр4. ҙ, й, р, у(ю), ү, и -ҙың–ҙең–ҙоң–ҙөң-ға–гә-ҙы–ҙе–ҙо–ҙө-ҙа–ҙә-ҙан–ҙән-ҙар–ҙәр5-СЕ СИНЫФ ӨСӨНБАШҠОРТ ТЕЛЕНӘН ДӘРЕС-КОНСПЕКТЫ        
ТЕМА: Өфө - Башҡортостандың баш ҡалаһы.
МАҠСАТ: 1) Башҡортостандың баш ҡалаһы менән таныштырыу;
                 2) тыуған ергә һөйөү тәрбиәләү;
                 3) һүҙлек һүҙҙәре, тест менән эшләргә өйрәтеү;
ДӘРЕС  БАРЫШЫ
I. Ойоштороу моменты.
II. Тел төҙәткес өҫтөндә эш.
III. Матур яҙыу минуты.
IV. Яңы тема өҫтөндә эш.
    - Беҙ бөгөн һеҙҙең менән яратҡан баш ҡалабыҙ Өфө буйынса экскурсияға сығабыҙ.Өйгә эше итеп һеҙгә ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр туплап алып килергә ҡушылғайны. Ә хәҙер иғтибар менән таҡтаға ҡарағыҙ. (слайдтар күрһәтелә, уҡыусылар әҙерләнгән мәғлүмәттәрен уҡып китәләр: )
         Ә хәҙер иғтибар менән ҡарағыҙ әле, был ниндәй һәйкәл. Ә хәҙер китаптарҙың 96-сы битен асығыҙ һәм 234-се күнегеүҙе табабыҙ.
        -биремде уҡыу;
        - һүҙлек эше:
һәйкәл - памятник
милли герой – национальный герой
 бейеклеге – высота
ауырлығы – масса
       - тексты уҡыу;
      - тәржемә;
       - һәйкәл тураһындағы һөйләмде яҙып алыу;  
V.Ял минуты.
VI.Үтелгәнде нығытыу. (тест өҫтөндә эш)
VII. Дәресте йомғаҡлау. Баһалау. Өй эшен аңлатыу. (239-сы күнегеү)
ТЕСТ һорауҙары:
1.Башҡортостандың баш ҡалаһы:
а) Мәскәү;
б) Өфө;
в) Бөрө;
2. С.Юлаевҡа һәйкәл ҡасан ҡуйыла        
а) 1947
б) 1957
в) 1967
3. Башҡортостан Республикаһында нисә район бар:
а) 54
б) 52
в) 50
4. Башҡортостан Республикаһында нисә ҡала бар;
а) 20
б) 23
в) 21
5. Башҡортостандағы иң ҙур тау:
а) Ирәмәл;
б) Янғантау;
в) Ямантау;
6.Башҡортостандағы иң ҙур күл:
а) Ҡандракүл;
б) Асылыкүл;
7. Башҡортостан флагының төҫтәре нисек урынлашҡан:
а) күк, аҡ, йәшел;
б) йәшел, күк, аҡ;
в) аҡ, күк, йәшел;
,


Приложенные файлы


Добавить комментарий