Конспект урока по якутской литературе Олонхо этигэн тыла


Учуутал: Гурьева Валентина Николаевна
Оскуола: С.С.Суулускэй аатынан Сулэ орто оскуолата, Ньурба оройуонаУруок темата: Олонхо этигэн тыла
Уруок тиибэ: бырайыак – уруокУруок бэлиэ тыла: Олоңхо уус-уран тыла, ойуулуур-дьүhүннүүр ньымата
уолбат ойбон курдук (өс хоhооно)
Үɵрэтэр сыала: олонхо ойуулуур-дьуьуннуур ньымаларын хатылааьын, олонхо тылын бэйэ айыытыгар туттарга уерэтии.
Иитэр сыала: Олонхо баай талым тылыгар интэриэьи кебутуу
Сайыннарар сыала: Уэрэнээччи толкуйдуур, тобулар, айар дьо5урун сайыннарыы.
Уерэнээччи сыала: олонхо тылын ырытан, кини уратытын ейдеен, олонхо олугун суруйарга туьаныы.
Сүрүннүүр технология: беле5унэн улэ, бырайыактааьын технологията.
Үɵрэтии дэгиттэр дьайыылара:
- Билэр-кɵрɵр үɵрүйэх (познавательнай) - иһитиннэриилэри ɵйдɵɵһүн, ɵйдɵбүлгэ сɵп түбэһиннэрэн түмүк таһаарыы, тэннээһин, майгыннатыы, тылы сɵпкɵ туттуу, бэйэ санаатын этинии.
-Кɵннɵрүнэр үɵрүйэх (регулятивнай) – бэйэ санаатын этэргэ боруобаланыы, онно ыарырҕатыыларын бэлиэтэнии, быһаарыы.
-Бодоруһар үɵрүйэх (коммуникативнай) – учууталы уонна тэҥ саастаахтарын кытта алтыьан үлэлиири быһаарсыы, уопсай быһаарыыны ылыныыга сɵпсɵһүүгэ, сүбэлэһиигэ тиийии.
-Тус санааны, сыһыаны сайыннарар үɵрүйэх (личностнай)- бɵлɵҕүнэн үлэҕэ сɵпсɵһүүгэ киирии, сɵптɵɵх туттунуу нуормаларын, ирдэбиллэрин тутуһуу.
Туттуллар тэрил: учебник, экран, компьютер, видеослайдалар, проектор.
Уруок хаамыыта:
1. Тэрээhин чаас.(Уhугуннарыы,турукка киллэрии)
Учуутал: Аламай манан кунунэн айхал буоллун, кунду о5олор. Бугунну биьиги уруокпут арыый да ураты уруок буолуо5а. (Слайд №1 ) Бу ребуьу таайдахпытына бугунну уруокпут тиэмэтин билиэхпит. Чэ эрэ, уруокпут тиэмэтэ туох диэн эбитий? (Слайд №2)
О5олор: Олонхо этигэн тыла.
Учуутал: Маладьыастар. Бугунну уруокпут бэлиэ тылын аа5ыахха эрэ. (Слайд №3) Эьиги олонхо туьунан тугу билэ5ит? Быйыл ханнык олонхону уерэппиккитий? Олонхо тылын то5о этигэн тыл дииллэрий? Олонхо тыла хайда5ый? Олонхо тыла-еье тугунан баайый?
О5олор: Олонхо5о ойуулуур-дьуьуннуур ньыма арааьа туттуллар. (Слайд №4-5)
2. Сыалы-соругу тобулуу:
Учуутал: Кеннеру киьи ылла да5аны олонхону суруйбутунан барыа дуо? Олонхону суруйарбытыгар биьиэхэ туох нааданый?
Ол аата бугунну уруокка биьиги тугу гынарбыт буолуой?
О5олор: ойуулуур-дьуьуннуур ньыма арааьын хатылыыбыт, тиэкискэ хайдах туттуллубутун бол5ойон керуехпут, бэйэбит суруйуубутугар туьаныахпыт.
Учуутал: Дьэ эрэ, биьиги бугунну уруокпут сыалын – соругун чопчулаатыбыт. (Слайд №6)
Учуутал: Бугун биьиги олонхо дьикти этигэн тылын-еьун далайыгар умсаахтаан, эппитигэр-хааммытыгар инэринэн, бэйэбит олонхо олугун суруйарга холонуохпут.
3. Бырайыак ис хоьоонун ырытыьыы:
Учуутал: О5олоор, олонхо ханнык ойуулуур-дьуьуннуур ньымаларын эьиги билэ5ит? Дьэ оччо5о, билигин олонхону аа5ан, ханнык ойуулуур-дьуьуннуур ньыма туттуллубутун ырытарга холонуо5ун. Хас биирдии белеххе олонхоттон быьа тардыылары биэрдим, ону бол5ойон аа5ын уонна ханнык ньыма туттуллубутун быьаарын уонна бу ньыма туьунан тугу билэргитин кэпсээн. (Карточкалары тунэтэр)
О5олор: Кэрчиги аа5аллар, ханнык ойуулуур –дьуьуннур ньыма туттуллубутун кэпсииллэр. (Слайд № 7-9)
Учуутал: Маладьыастар. Дьэ, аны билигин олонхо этигэн халыыптарын теье сепке туттарбытын билээри сорудахтары толоруоххайын. (Слайд № 10)

Учуутал: Маладьыастар. Аны билигин эпитети (уус –уран быьаарыыны) тутта уерэниэхпит. Бол5ойон керун уонна бэриллибит уус- уран быьаарыыны ханнык аат тылга сыьыаран туттуохпутун себуй? (Слайд №11)
Учуутал: Маладьыастар. Олонхо ессе биир этигэн ньыматынан дарбатан, дэмнээн этии диэтибит. Олонхо бухатыырын тас кестуутун хайдах курдук дэмнээн ойуулууллар эбитий, керуеххэйин. (Слайд №12)
4. Тиэмэни талыы:
1. Айыы бухатыыра.
2. Бухатыыр сирэ-уота.
3. Бухатыыр ата.
5. Беле5унэн улэУчуутал: Талбыт тиэмэ5итигэр олонхо этигэн халыыптарын туьанан олонхо олугун суруйарга холоно5ут. Белехтен биир худуоьунньугу тала5ыт, худуоьунньук талбыт тиэмэ5э иллюстрация онорор.
6. О5олор бырайыактарын кэпсээьиннэрэ.
7. Рефлексия.
Учуутал: Бугунну уруоктан туох сананы биллигит, туохха уерэннигит? Ордук тугу сэргээтигит? Туохха ыарыр5аттыгыт?
8. Сыаналаныы.
9. Тумук: Бугун ессе тегул айар талаан уолбат ойбоно – саха олонхотун тыла-еье куустээ5ин, модунун кердубут. Олонхо тылын сэттэ уон сэттэ сиэдэрэьин, а5ыс уон а5ыс алыбын, туспа сокуонун, бэлиэ бэрээдэгин уерэтэн, ырытан, саныыр санаабытын сааьылаан этэрбитигэр, толкуйбутун толору этинэрбитигэр туьаныахпытын сеп.
Уруокпут манан тумуктэнэр. Кехтеехтук кыттыбыккытыгар махтал. Керсуеххэ диэри.
Ар5аhынан охсуллар
Ача куѳх оттоох,
Үрдүк киhини
ϴттугунэн охсуллар
Үкэр куѳх оттоох,
Кѳ5ѳн кусКѳ5үлүн түүтүн
Күѳйэ соппут курдук
Күѳх ньуо5у кырыстаах,
Бэдэр кыыл
Бэрбээкэйин түүтүн
Бэрийэ соппут курдук
Бэртиэмэ күѳх сирэмнээх,
Хос куннаахСыста5ас сындааьыннаах,
Тар уьааттарынТаннарыта аспыт курдукТатта5ар таныылаах,
Аарыма ойбонноруАтахтаьыннара алларбыт курдукАрылхай харахтаах,
Туерт хаардаах бугулуТуерутэ кеппут курдукТуерт туерэн кемус туйахтаах,
Икки урун кемус чороонуЕрутэ туппут курдукУелгу-суелгу кулгаахтаах,
Сэттэ быластаахСипсиэрдээх, нэлим хара сиэллээх,
То5ус быластаахДолгуннаах, оночо кемус кутуруктаах,
Сууруккэ септеех,
Уьунньукка уорбалаах ат сылгы эбит.
Куртуйах нуо5айын курдук
Куударалаах бэскилээх эбит,
Эрэдэhиннээх үүн тиэрбэhин курдук
Эрилкэй харахтардаах эбит,
Хара саhыл кутуругун
Харсыhыннара уурбут курдук
Халың хаастардаах эбит,
Кыhыл саhыл уор5атын
Сахсыйа оонньообут курдук
Кытархай имнэрдээх эбит,
Улуу тайах уллугун уңуо5ун
Умса туппут курдук
Уhун сыыйылла5ас муруннаах эбит,
Таба кыыл акымалын силиитинэн
Нарылаан оңорбут курдук
Чараас уостаах эбитА5ыс салаалаах аал кудук
Баай хара
Аламай маңан
Күѳ5эл-нусхал
Сандал маңан
Хампа күѳх
Суорба таас______________ былас биэкэйэр бииллээ5э,
______________ былас дала буурай сарыннаа5а,
______________ былас ѳрбѳйѳр ѳттүктээ5э,
______________ тиит бастың чуулката баллырдаа5а,
______________ тиит отто чуулкатын са5а уллуктаа5а,
______________ тиит са5а илиилээ5э,
______________ тиит са5а харылаа5а…
Киңкир хара _____курдук
Киэң билсиилээх дьон эбит.
Хатарыылаах _____ тыаhын курдук
Хабыр5аччы сиэлэн кэллэ.
Хара ______ кутуругун
Харсыhыннара уурбут курдук
Хара хаастаах эбит.
Субуулаах ____ курдук
То5о кэстилэр.
Харалдьыктан кѳппут
Хара _____ курдук.
Хассыылаах атыыр _____ курдук
Хап-сабар эккирэтэн тиийэн.
БелехХайдах, туох курдук, теье-хачча - Оттоох, кырыстаах Мастаах, ойуурдаах Уулаах, куеллээх Хайалаах
Куннээх Халлааннаах
БелехХайдах, туох курдук, теье-хачча - баттахтаах,
харахтаах,
хаастаах,
муруннаах,
уостаах,
сарыннаах,
илиилээх,
атахтаах…
БелехХайдах, туох курдук, теье-хачча – сиэллээх,
кутуруктаах атахтаах моонньулааххарахтаах,
туйахтаах,
кулгаахтаах


Приложенные файлы


Добавить комментарий